De rechtsstaat, een nadere duiding

Ulysse Ellian

De toeslagenaffaire toont aan dat een formeel opgevatte rechtsstaat tekortschiet wanneer rechtvaardigheid uit het oog wordt verloren. De affaire werd mogelijk door een wettisch, positivistisch denken waarin procedures boven mensen stonden. Zowel Belastingdienst als rechterlijke macht handelden strikt naar de wet, maar vergaten de materiële kern van de rechtsstaat: bescherming van burgers tegen willekeur en machtsmisbruik. De Raad van State hield vast aan een disproportionele alles-of-niets-lijn, terwijl de overheid haar zorgplicht verzaakte. De les is dat de rechtsstaat meer moet zijn dan een systeem van regels: rechtspraak, bestuur en politiek moeten rechtvaardigheid, evenredigheid en menselijkheid expliciet verankeren in hun handelen.